4 წუთი
"ლისაბონის ღამე" ერიხ მარია რემარკი
შინაარსი, ანალიზი
“ლისაბონის ღამე” ერიხ მარია რემარკის სულისშემძვრელი რეალურობითა და ოსტატური მხატვრულობით დატვირთული შემოქმედების ნაყოფია. ნაწარმოები კონკრეტული პიროვნების სახით უსამშობლოდ, უსიყვარულოდ, მარტოდმარტო და ბედის ანაბარად მიტოვებული ემიგრანტების უიმედო, განწირულ ყოფაზე მოგვითხრობს, რომელთათვისაც ადამიანური ურთიერთობების, თვითდამკვიდრების, საარსებო მინიმუმის მოპოვებისა და, ზოგადად, გადარჩენისათვის ბრძოლა ცხოვრებისეულ რუტინას წარმოადგენს. ეს ის დროა, როდესაც პასპორტებს, ვიზებს, ამა თუ იმ ტერიტორიაზე მუშაობის ან, თუნდაც, არსებობის ნებართვებსა და მრავალ სხვა უაზრო ქაღალდთა დახვავებას უპირატესობა ენიჭება ჰუმანიზმის, ამაღლებული გრძნობებისა და სულიერების წინაშე. დიახ, ეს მეორე მსოფლიო ომის წინა პერიოდია - დრო, როდესაც მთელი ქვეყნიერება მცირე ნაპერწკლის მომლოდინე დენთის კასრადაა ქცეული და ამ უკანასკნელის გაჩენისთანავე ააფეთქებს ყველასა და ყველაფერს. ცეცხლის ალისფერი ენები და მხრჩოლავი კვამლი კი, რაღა თქმა უნდა, პირველ რიგში ემიგრანტებს მისწვდება.
წიგნის სიუჟეტი ერთ-ერთი იმ ლტოლვილთაგანის ცხოვრების ირგვლივ ვითარდება, რომლის გაჩანაგებული სულიერი სამყარო საბედისწეროდ ერწყმის მსოფლიოში დატრიალებულ უბედურებას. ფალსიფიცირებული სახელითა და გვარით - იოზეფ შვარცად ცნობილი პიროვნება საკუთარ მეხსიერებას არ ენდობა და სურს ბოლო წლებში გადამხდარი თავგადასავლები (თუ მათ ასე შეიძლება ვუწოდოთ) სხვა ადამიანის გონებაში, გაუყალბებელი და შეუთითხნავი სახით შემოინახოს. ეს “პატივი” კი კიდევ ერთ უსახელო ემიგრანტის ხვდება წილად, რომლის აუხდენელ ოცნებას იმ ქვეყანაში გადასახლება წარმოადგენს, სადაც თავისუფლების, ღირსებისა და ადამიანობის ყვავილები ჯერ კიდევ ხარობს. ეს ამერიკაა. აუხდენელი-მეთქი, ვამბობ, ვინაიდან მასა და თავის ცოლს არც ამერიკაში გასამგზავრებელი ვიზები და არც გემის ბილეთები არ გააჩნიათ. საბედნიეროდ, მათ მხსნელად მოვლენილი შვარცი ზემოაღნიშნული პრობლემების გადაჭრასა და მთხრობელის გულის მოგებას სულ იოლად შეძლებს: გემის წყვილი ბილეთის, ამერიკის ვიზებისა და პასპორტების სანაცვლოდ, მას ერთი ღამით თავისი ცხოვრების ისტორიის მოსმენასა და გონებაში პირვანდელი სახით ჩაბეჭდვას მოსთხოვს. ეს უკანასკნელიც დასთანხმდება. დაე მკითხველის თვალწინ გადაიშლება საოცარი შეუპოვრობისა და ავბედითი ძრწოლის, უსაზღვრო სიყვარულისა და ამდენადვე ძლიერი სიძულვილის, საზარელი სისასტიკისა და სამაგალითო შეწყალების, უეცარი განდგომისა და არაჩვეულებრივი ერთგულების ამაღელვებელი სამყარო.
ყველაფერი იწყება იმით, რომ შვარცს გერმანიაში საკუთარი ცოლის ძმა, გახრწნილი ნაცისტი და ჰიტლერის ერთგული მიმდევარი, გეორგი დაასმენს და საკონცენტრაციო ბანაკში დაამწყვდევს. ბედნიერი შემთხვევის წყალობით იოზეფი ბანაკს თავს დააღწევს და საფრანგეთში გაიქცევა. სწორედ ამ დროიდან მიეცემა დასაბამი მის 5-წლიან უაზრო, აუტანელი შიშითა და ტერორით აღსავსე, უსაგნო ცხოვრებას, რომელსაც ცხოვრებას ვერც კი დავარქმევთ. ეს იყო უთავბოლო, უშინაარსო ხეტიალი ჩაბნელებულ ქუჩებში, ყოველ დილით გაღვიძება ძრწოლით, რომ გესტაპო თავს გადგას და სულმოუთმენლად ელის შენი ბედის გადაწყვეტას, თითოეული ნაბიჯის გათვლა რაიმეს ჩადენამდე და ურიცხვი მცდელობა, ამ ძნელბედობის ჟამს შეინარჩუნოს არამხოლოდ სიცოცხლე, არამედ ადამიანური სახე, საკუთარი მრწამსი და იმედი, რომ ოდესმე ეს ჯოჯოხეთი უთუოდ დასრულდება. ამ, მართლაც რომ, შემაძრწუნებელ წყვდიადში იმედის ნაპერწკალი ნამდვილი იოზეფ შვარცის სახით გამოჩნდება, რომელიც სიკვდილის წინ თავის პასპორტსა და სურათების კოლექციას მომავალ შვარცს გადაუბარებს. სწორედ ეს თავს მოულოდნელად მოხვეული ბედნიერების ოქროსფერი სიო გადაიქცევა იმ ძლიერ ქარიშხლად, კვლავ საკუთარ სამშობლოში, გერმანიაში, დაბრუნებასა და უზომოდ მონატრებული ცოლის, ჰელენის მონახულებას რომ უბიძგებს მას.
საზღვრის უკანონოდ გადაკვეთას თანდაყოლილ ურიცხვი დაბრკოლებისდა მიუხედავად, შვარცი გერმანიაში ჩააღწევს, ბავშვობის მეგობარს, ექიმ მარტენსს დაუკავშირდება და სთხოვს ჰელენის ამჟამინდელი ყოფის შესახებ ყოველგვარი ინფორმაციის თავმოყრასა და თავისთვის ცნობებას. ცოტა ხანში, ცოლ-ქმარი ერთმანეთს გერმანიის ერთ-ერთ ტაძარში შეხვდება და თავიანთ ყოფილ სამყოფელს შეაფარებს თავს. და მაინც, ყოველ ფეხის ნაბიჯზე გესტაპოს სახით მოსალოდნელი უდიდესი საფრთხის მიზეზით, ისინი ჯერ შვეიცარიაში, შემდგომ კი საფრანგეთში გადაიხვეწებიან. აქ დროებით თავშესაფარს პატარ-პატარა სასტუმროებში ჰპოვებენ, ცდილობენ, უგულებელყონ გარეთ ნამსხვრევებად ქცეული სამყაროს ცხოველქმედება და მზით განათებული ხეების ჩრდილქვეშ ფანტაზიისა და ბედნიერების პაწია კუნძულზე, სადაც ჯერ კიდევ ზუზუნებდნენ ფუტკრები და გვიანი ზაფხულის ოქროსფერი შუქი კიაფობს, ისევე ხარბად შესვან ხანმოკლე სიხარულის სასწაულმოქმედი წამალი, როგორი სიხარბითაც აქლემი ეწაფება წყალს უდაბნოში გასვლის წინ.
სამწუხაროდ, მოსალოდნელი უბედურების გარდაუვალობა სხარტად მიუსწრებს სხივმოსილ ბედნიერებასთან მცირეხნიან ზიარებას - შვარცს დააპატიმრებენ, შემდგომ კი ჰელენსაც მასთან ერთად დაამწყვდევენ საფრანგეთის სატუსაღოში. თითქოს ეს არასაკმარისი იყო, წყვილს შორის განშორების სასტიკი ეკლები იჩენს თავს - მათ ცალ-ცალკე საკონცენტრაციო ბანაკებში გაგზავნიან. შვარცს, ამ უბედურების ჟამს, საზარელი ეჭვიანობისა და მოუსვენრობის შხამით მოწამვლაც ემატება. თუმცა იგი მტანჯველი პირობებისდა მიუხედავად, კიდევ ერთხელ გამოიჩენს გონისმიერებას და ბანაკიდან გაიქცევა. მალევე აიღებს მეუღლის კვალს და სანამ კვლავ ხახაგაღებულ უფსკრულში გადაიჩეხებიან, საფრანგეთის ერთ-ერთ პატარა ქალაქში გაქროლდებიან. აქ თავს ჯერ სასახლეს შეაფარებენ, სადაც მოჩვენებითი უდარდელობითა და გამჭვირვალე ბედნიერებით რამდენიმე დღეს დაჰყოფენ, შემდგომ კი პანსიონში გადასახლდებიან. სამწუხაროდ, მალევე ჰელენის უკურნებელი სენი იჩენს თავს. ნათქვამია, ერთ უბედურებას მეორე მოჰყვებაო - ერთ დღეს შვარცს საკონსულოსთან ყოფნისას გეორგი წაასწრებს, დაიჭერს და აწამებს. სიტუაცია იმდენად გამწვავდება, რომ საქმე იოზეფის მიერ გეორგის მკვლელობამდე მივა. შემდეგ, შვარცი ამ უკანასკნელის ყოფილი მანქანითა და ახლად მოპოვებული ნაცისტური პასპორტით ჰელენთან ერთად ლისაბონში გაემგზავრება. (გზად ერთ პატარა ბიჭსაც გადაარჩენენ.) სამწუხაროდ, ეს ჰელენისათვის უკანასკნელი სამყოფელი აღმოჩნდება - ფიზიკური და სულიერი ტკივილებისაგან გატანჯული ქალი თავს მოიკლავს. ასე ტრაგიკულად სრულდება “იოზეფ შვარცის” გულისამაჩუყებელი ისტორია.
ერიხ მარია რემარკის ოსტატობა იმაშიც ვლინდება, რომ ამბის მოყოლისას შვარცი და მსმენელი იძულებულნი ხდებიან ერთი ბარიდან მეორეში რამდენჯერმე გადაინაცვლონ. ეს მეტაფორული გაცხადებაა, რომელიც მეტყველებს იმდროინდელი მსოფლიოს დაუდეგრობასა და ლტოლვილების ყოველდღიურობაზე - მუდმივი მოძრაობა, ცვლილება, გარდაქმნა და ტრანსფორმირება.
“ლისაბონის ღამე” საუცხოო ნაწარმოებია, რომელიც ადამიანობის, გრძნობების, სულიერებისა და ტრაგიზმის ფონზე თვალსაჩინოდ წარმოგვიჩენს ომის სისასტიკეს.
"The Night in Lisbon" is the fruit of Erich Maria Remarque’s work, steeped in soul-stirring realism and masterful artistry. Through the person of a single individual, the novel tells the story of the hopeless, doomed existence of refugees left homeless, loveless, alone, and at the mercy of fate - for whom the struggle for human connection, self-assertion, securing a basic livelihood, and overall survival constitutes their daily routine. This was a time when passports, visas, permits to work or even exist in a given territory, and the pileup of countless other meaningless papers were given precedence over humanism, elevated feelings, and spirituality. Yes, this was the period preceding World War II - a time when the whole world had turned into a powder keg waiting for a small spark, which, the moment it appeared, would blow up everyone and everything. And the scarlet tongues of flame and suffocating smoke would, of course, reach the refugees first.
The plot of the book unfolds around the life of one such refugee, whose devastated inner world merges tragically with the disaster sweeping the globe. Known under a forged name and surname - Josef Schwarz - the man does not trust his own memory and wishes to preserve the adventures (if they can be called that) that befell him in recent years in another person’s mind, unadulterated and unfabricated. This “honor” falls to another nameless refugee, whose unfulfilled dream is to emigrate to a country where the flowers of freedom, dignity, and humanity still bloom. That country is America. I say unfulfilled because neither he nor his wife possesses visas or steamship tickets to travel to America. Fortunately, Schwarz, appearing as their savior, easily resolves these problems and wins the narrator’s heart: in exchange for a pair of steamship tickets, American visas, and passports, he asks him to spend one night listening to his life story and printing it in its original form in his mind. The latter agrees. And so, before the reader’s eyes unfolds a thrilling world of extraordinary perseverance and fateful dread, boundless love and equally fierce hatred, terrible cruelty and exemplary mercy, sudden abandonment and remarkable loyalty.
It all begins when Schwarz is denounced in Germany by his own brother-in-law, George - a corrupt Nazi and devoted follower of Hitler - and imprisoned in a concentration camp. Through a stroke of good fortune, Josef escapes the camp and flees to France. It is from this moment that his five-year-long senseless, aimless life, filled with unbearable fear and terror, a life that can hardly even be called a life, begins. It was a aimless, meaningless wandering through darkened streets, waking up every morning in terror that the Gestapo was standing over you, eagerly awaiting the decision of your fate, calculating every step before doing anything, and countless attempts during these hard times to preserve not only life, but a human face, one’s own beliefs, and the hope that someday this hell would surely end. In this truly terrifying darkness, a spark of hope appears in the form of the real Josef Schwarz, who, before his death, hands over his passport and collection of artwork to the future Schwarz. It is precisely this golden breeze of unexpected happiness that turns into the powerful storm that impels him to return to his homeland, Germany, and seek out his immensely missed wife, Helen.
Despite the countless inherent obstacles of crossing the border illegally, Schwarz reaches Germany, contacts a childhood friend, Dr. Martens, and asks him to gather all information about Helen’s current condition and let him know. Soon after, the husband and wife meet in a German church and take refuge in their former home. Yet, due to the constant threat of the Gestapo at every step, they flee first to Switzerland and then to France. Here they find temporary shelter in small hotels, trying to ignore the workings of the world shattered to pieces outside, and on a small island of fantasy and happiness under the shade of sunlit trees, where bees still hummed and the golden light of late summer flickered, greedily drink the miraculous medicine of fleeting joy, just as greedily as a camel drinks water before setting out into the desert.
Unfortunately, the inevitability of impending disaster quickly catches up with this brief communion with luminous happiness: Schwarz is arrested, and later Helen is imprisoned with him in a French jail. As if this were not enough, the cruel thorns of separation arise between the couple - they are sent to separate concentration camps. During this time of misfortune, Schwarz is further poisoned by the venom of terrible jealousy and restlessness. Yet despite the agonizing conditions, he once again displays resourcefulness and escapes from the camp. Soon he tracks down his wife, and before plunging once more into the open abyss, they speed away to a small town in France. Here they first take shelter in a chateau, spending a few days in simulated lightheartedness and transparent happiness, before moving into a boarding house. Unfortunately, Helen’s incurable illness soon manifests itself. As the saying goes, one misfortune follows another—one day while near the consulate, Georg catches Schwarz, captures him, and tortures him. The situation escalates to the point that Josef kills Georg. Afterward, Schwarz uses the latter’s car and newly acquired Nazi passport to travel with Helen to Lisbon (saving a young boy along the way). Tragically, this turns out to be Helen’s final resting place - tormented by physical and emotional pain, the woman takes her own life. Thus tragically ends the touching story of "Josef Schwarz."
Erich Maria Remarque’s mastery is also evident in the fact that while telling the story, Schwarz and his listener are forced to move from one bar to another several times. This is a metaphorical statement that speaks to the restlessness of the world at that time and the daily reality of refugees: constant movement, change, transformation, and shift.
"The Night in Lisbon" is a magnificent work that vividly presents the cruelty of war against the backdrop of humanity, feelings, spirituality, and tragedy.